شوخی یا شوک؛ چرا ترساندن دیگران خندهدار به نظر میرسد و چه پیامدهایی دارد؟
ممکن است این صحنه برای شما نیز بسیار آشنا باشد که در خانه، محل کار یا جمع دوستانه، فردی ناگهان از پشت سر ظاهر میشود و دیگری را با صدای بلند یا لمس ناگهانی میترساند و چند ثانیه بعد خنده جمع را فرا میگیرد.
این «ترساندن شوخیگونه» اگرچه برای بسیاری سرگرمکننده و هیجانانگیز است، اما روانشناسان و پزشکان میگویند پشت این رفتار، سازوکارهای پیچیده روانی و «خطرات بالقوه» نهفته است.
بر اساس یافتههای پژوهشهای روانشناسی که در کتابخانه ملی پزشکی امریکا منتشرشده، مهمترین علت این رفتار «واکنش به غافلگیری» است.
طبق تحقیقات، ترس ناگهانی باعث ترشح آدرنالین و دوپامین در مغز میشود؛ موادی که با هیجان و لذت در ارتباط اند. برای فرد شوخیکننده، دیدن واکنش سریع طرف مقابل (پریدن، جیغ یا دستپاچگی) نوعی پاداش هیجانی فوری ایجاد میکند.
از سوی دیگر، نظریههای علمی طنز توضیح میدهند که وقتی مغز پس از لحظهای متوجه میشود خطری واقعی وجود ندارد، تنش ایجادشده به خنده تبدیل میشود.
به گفته برخی روانشناسان، همین تبدیل «ترس به خنده» علت اصلی جذابیت این شوخیهاست.
طبق نتایج این تحقیق، این تجربه مشترک در روابط نزدیک، حتا میتواند به تقویت پیوند اجتماعی منجر شود.
اما هدف این رفتار همیشه صرفاً شوخی نیست.
مطالعات نشان میدهد که در برخی موارد، ترساندن دیگران با «حس کنترل و برتری موقت» همراه است؛ یعنی فردی که از قبل از موقعیت آگاه است، خود را در جایگاه قدرت میبیند.
این مساله اگر زیاد تکرار شود، میتواند نشانهای از الگوی ناسالم در رابطه باشد.
از نگاه پزشکی و روانشناسی، این رفتار بدون خطر نیست.
زیرا ترس ناگهانی میتواند موجب افزایش شدید ضربان قلب، بالا رفتن فشار خون، سرگیجه یا حتا زمینخوردن شود.
در افراد دارای بیماری قلبی، اضطراب شدید یا سابقه تروما، چنین شوخیهایی ممکن است به «حمله پانیک» یا «تشدید مشکلات روانی» منجر شود.
در مقابل، اگر این شوخی در چارچوب رابطهی امن، دوطرفه و بدون تحقیر انجام شود، میتواند استرس را کاهش دهد، خنده ایجاد کند و صمیمیت را افزایش دهد.
روانشناسان تأکید میکنند که مرز میان شوخی سالم و آسیبزا، واکنش طرف مقابل است.
در پایان این تحقیق، روانشناسان و پزشکان توصیه کردهاند که اگر ترساندن به «خندهی مشترک» ختم شود، معمولا بیضرر است؛ اما اگر باعث «ترس پایدار، تحقیر یا احساس ناامنی» شود، باید آن را متوقف کرد.
زیرا «شوخی، زمانی شوخی است که هر دو طرف از آن لذت ببرند، نه فقط کسی که میترساند.»
