در حالی که جهان روز جهانی پناهندگان را با شعار همبستگی با آوارگان گرامی می‌دارد، میلیون‌ها شهروند افغانستان این روز را در شرایطی سپری می‌کنند که با اخراج اجباری، بی‌سرنوشتی و آینده‌ای نامعلوم روبه‌رو هستند؛ وضعیتی که فاصله میان تعهدات بین‌المللی و واقعیت زندگی پناهجویان را بیش از پیش نمایان کرده است.

کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد (UNHCR) روز شنبه، ۳۰ جوزا (۲۰ جون)، به مناسبت روز جهانی پناهندگان بر ضرورت حمایت از بازگشت ایمن، داوطلبانه و آبرومندانه مهاجران و فراهم‌سازی زمینه ادغام پایدار آنان در افغانستان تأکید کرد. این نهاد هشدار داد که میلیون‌ها بازگشت‌کننده در کشوری که با بحران اقتصادی، بیکاری، کمبود خدمات آموزشی و درمانی و کاهش شدید کمک‌های بین‌المللی مواجه است، برای آغاز دوباره زندگی با مشکلات جدی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

هم‌زمان، شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، اعلام کرد که از سپتامبر ۲۰۲۳ تا جون ۲۰۲۶ حدود ۲.۴ میلیون شهروند افغانستان به کشورشان بازگشته‌اند. به گفته او، این آمار شامل افرادی است که به‌صورت داوطلبانه بازگشته‌اند و همچنین کسانی که در چارچوب سیاست‌های دولت پاکستان به‌صورت اجباری اخراج شده‌اند. او در پیام خود تأکید کرد که حفاظت از پناهجویان یک مسئولیت مشترک جهانی است و پاکستان همچنان به حمایت از آنان متعهد است.

با این حال، عملکرد دولت پاکستان در سال‌های اخیر با این اظهارات همخوانی ندارد. اسلام‌آباد از سال ۲۰۲۳ روند اخراج مهاجران فاقد مدرک را آغاز کرد و سپس اعتبار کارت‌های اقامتی مهاجران افغانستان، از جمله کارت‌های «ای‌سی‌سی» و «پی‌او‌آر»، را لغو کرد. همچنین روند تمدید ویزا برای بسیاری از مهاجران متوقف شد و هم‌زمان بازداشت و اخراج اجباری هزاران شهروند افغانستان افزایش یافت؛ اقداماتی که بارها با انتقاد نهادهای حقوق بشری و سازمان‌های بین‌المللی روبه‌رو شده است.

بخش قابل توجهی از مهاجرانی که اکنون در معرض اخراج قرار دارند، افرادی هستند که پس از بازگشت طالبان به قدرت، به دلیل همکاری با نهادهای بین‌المللی، رسانه‌ها، سازمان‌های مدنی یا دولت پیشین افغانستان کشور را ترک کرده‌اند. بسیاری از آنان همچنان در انتظار انتقال به کشورهای ثالث هستند، اما اکنون میان خطر بازداشت در پاکستان و بازگشت به افغانستانی که با محدودیت‌های گسترده و بحران اقتصادی روبه‌رو است، گرفتار شده‌اند.

بر اساس آمار سازمان ملل، در کمتر از چهار سال گذشته بیش از ۵.۴ میلیون مهاجر به افغانستان بازگشته‌اند و هم‌زمان حدود ۳.۲ میلیون نفر نیز در داخل این کشور آواره هستند. سازمان‌های امدادرسان هشدار می‌دهند که ادامه روند اخراج مهاجران، بدون ایجاد فرصت‌های شغلی، دسترسی به آموزش، خدمات درمانی، سرپناه و حمایت‌های معیشتی، بحران انسانی افغانستان را عمیق‌تر خواهد کرد.

روز جهانی پناهندگان امسال برای میلیون‌ها افغانستانی، بیش از آنکه نمادی از حمایت و همبستگی جهانی باشد، یادآور واقعیتی تلخ است؛ واقعیتی که در آن شعارهای دفاع از حقوق پناهجویان هنوز نتوانسته است امنیت، کرامت و آینده‌ای روشن را برای میلیون‌ها انسان آواره تضمین کند.