شماری از خانواده‌های مهاجر افغانستانی در ایران می‌گویند فرزندان‌شان به دلیل نداشتن اسناد اقامتی، از ادامه‌ی آموزش محروم شده‌اند و هم‌زمان با خطر بازگشت به افغانستان روبه‌رو هستند؛ جایی‌ که به گفته‌ی آنان، دختران‌شان پس از صنف ششم دیگر امکان ادامه آموزش ندارند.

فاطمه (نام مستعار) یک مهاجر افغانستانی در ایران، در گفت‌وگو با اکسوس می‌گوید اسناد سرشماری‌ خانواده‌اش باطل شده است و مقام‌های ایرانی به آنان گفته‌اند که دیگر برای‌شان برگه سرشماری صادر نمی‌شود و باید به افغانستان بازگردند.

این مادر ۴۰ ساله می‌گوید سه پسر و سه دختر دارد. یک دختر ۹ ساله و دو دختر ۱۳ ساله‌اش حدود دو سال است به‌دلیل نداشتن برگه سرشماری از رفتن به مکتب بازمانده‌اند. او می‌گوید هر بار که برای دریافت خدمات یا حل مشکلات به نهادهای مربوط مراجعه می‌کنند، نداشتن اسناد مانع دریافت خدمات می‌شود.

فاطمه می‌‌گوید نگرانی اصلی‌اش آینده دخترانش است: «دخترهایم همیشه نگران‌اند و گریه می‌کنند که از درس مانده‌اند. اگر به افغانستان هم برگردیم، از صنف ششم به بعد دیگر زمینه آموزش برای‌شان وجود ندارد. دخترانم در بی‌سرنوشتی قرار دارند.» او می‌افزاید: «در افغانستان دختران و زنان اجازه درس و کار ندارند؛ چگونه به چنین کشوری برگردیم؟»

این خانواده هم‌چنان با مشکلات اقتصادی روبه‌رو است. فاطمه می‌گوید به پسرانش به دلیل هویت افغانستانی، اجازه کار داده ‌نمی‌شود و خانواده‌اش حتا برای اجاره‌‌ی خانه با مشکل مواجه است. به گفته‌ی او، آنان بارها با برخورد تحقیرآمیز روبه‌رو هستند و از آنان خواسته شده است به افغانستان بازگردند.

مرضیه مهاجر افغانستانی دیگر که پنج سال است همراه خانواده‌اش در ایران زندگی می‌کند، می‌گوید فرزندان او نیز به‌دلیل نداشتن اسناد اقامتی از آموزش محروم شده‌اند. او می‌گوید هفت دختر و یک پسر ۱۰ ساله دارد و پس از باطل‌شدن برگه‌های سرشماری خانواده، فرزندانش حدود سه سال است اجازه‌ی رفتن به مکتب را ندارند.

مرضیه نیز از بازگشت به افغانستان  نگران است. او می‌گوید: «اگر به افغانستان برگردم چی خاکی به سرم بریزم؟ دخترانم آن‌جا هم بی‌سرنوشت می‌مانند. درازه‌های آموزش بسته است. امیدوارم بودم در ایران می‌توانیم زندگی خوبی داشته باشیم اما این‌جا با مهاجران افغانستانی مانند انسان رفتار نمی‌کنند.»

این خانواده‌ها می‌گویند فرزندان‌شان میان ماندن در ایران و بازگشت به افغانستان، در بلاتکلیفی آموزشی و اقامتی قرار گرفته‌اند.

علی‌رضا کریمی، فعال حوزه مهاجران در آلمان، می‌گوید: «از سازمان ملل متحد و نهادهای حامی مهاجران انتظار می‌رود با هماهنگی دولت ایران، یک رویکرد قانونی را فراهم کنند تا کودکان بدون توجه به وضعیت اقامتی خانواده‌های‌شان، به آموزش ادامه داده بتوانند. تحصیل حق هر کودک است و هیچ کودک نباید قربانی مشکلات اقامتی و سیاستی جامعه و دولت‌ها شود.»

این خانواده‌ها از مقام‌های ایرانی و نهادهای مسئول می‌خواهند زمینه‌ی ادامه‌ تحصیل کودکان مهاجر افغانستان را، صرف‌نظر از وضعیت اسنادی خانواده‌های‌شان فراهم کنند.

این نگرانی‌ها در حالی مطرح می‌شود که ایران در سال‌های اخیر روند اخراج مهاجران افغانستانی را تشدید کرده است. براساس آمار سازمان ملل متحد، بیش از ۱.۵ میلیون افغانستانی در سال ۲۰۲۵ به گونه‌ی اجباری از ایران به افغانستان بازگردانده شده‌اند.

هم‌زمان، مقام‌های طالبان بارها از مهاجران افغانستانی خواسته است به کشور بازگردند و از تامین امنیت، کمک‌های ابتدایی و فراهم‌کردن سرپناه برای بازگشت‌کنندگان سخن گفته است. با این حال، نهادهای سازمان ملل متحد هشدار داده‌اند که افغانستان ظرفیت لازم برای جذب و ادغام میلیون‌ها بازگشت‌کننده را ندارد و این کشور با بحران‌های اقتصادی، سیاسی، آموزشی و بشری روبه‌رو است.