از کرسی دانشگاه تا بیعت با رهبر؛ چرا طالبان برای مشروعیتبخشی به رهبرشان به دانشگاه کابل پناه بردند؟
برگزاری نشست حمایت از هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان، در دانشگاه کابل، پرسشهایی دربارهی هدف این گروه از انتخاب مهمترین نهاد علمی افغانستان برای یک برنامه سیاسی برانگیخته است. آگاهان سیاسی میگویند طالبان با این اقدام، از اعتبار تاریخی دانشگاه برای تبلیغ و نمایش حمایت از رهبرشان استفاده کردهاند؛ در حالی که ملاحظات امنیتی و امکانات لوجستیکی نیز ممکن است در انتخاب این مکان نقش داشته باشد.
عبدالصمد صمدی، آگاه سیاسی، میگوید انتخاب دانشگاه کابل تنها یک تصمیم اداری نبوده، بلکه دلایل تبلیغاتی، امنیتی و لوجستیکی داشته است.
به باور او، یکی از مهمترین دلایل این انتخاب، ملاحظات امنیتی بوده است. صمدی میگوید طالبان میدانستند که گروههای مسلح مخالف این گروه، به مکانهای عمومی و تأسیساتی که مردم از آن استفاده میکنند، حمله نمیکنند.
صمدی میافزاید: «طالبان نمیتوانستند امنیت چهار هزار ملا و افراد دیگری را که به اجبار به این نشست آورده شده بودند، تأمین کنند. از سوی دیگر، طالبان اطمینان داشتند که گروههای مسلح مخالف، بهویژه جبهه آزادی افغانستان، به مکانهای عمومی و تأسیساتی که مردم از آن استفاده میکنند، حمله نمیکنند.»
به باور او، اگر گروههای مخالف به دانشگاه کابل حمله میکردند، طالبان از این رویداد برای تبلیغ علیه آنان استفاده میکردند. چنین حملهای از سوی دیگر، برای طالبان نیز یک مشکل جدی ایجاد میکرد؛ زیرا نشان میداد که این گروه نتوانسته امنیت نشست را تأمین کند.
او میگوید: «اگر چنین نشستی در زمان حکومت جمهوری برگزار میشد، طالبان احتمالاً با حملات انتحاری و اقدامات خشونتآمیز آن را هدف قرار میدادند و به عمومیبودن این مکان توجه نمیکردند.»
صمدی میافزاید که نزدیکی خوابگاهها و امکانات دانشگاه کابل، تأمین محل اقامت و رسیدگی به شرکتکنندگان را برای طالبان آسانتر میکرده است.
به گفتهی او، طالبان در این نشست حدود چهار هزار ملا را گردهم آورده بودند تا از فرمانهای هبتالله آخندزاده حمایت کنند و لقب پیشنهادی «شیخالاسلام» را برای او را تأیید کنند. صمدی این اقدام را نمونهای از استفاده ابزاری طالبان از نهادهای ملی برای پیشبرد اهداف سیاسی و ایدئولوژیک این گروه میداند.
او میگوید دانشگاه کابل که همواره محل برگزاری نشستهای علمی و بحث درباره دانش و پیشرفت بوده، اینبار به مکانی برای گردهمایی عالمان به ظاهر دینی و اعطای لقب به رهبر طالبان تبدیل شد؛ تغییری که به باور او، نشاندهنده فاصلهگرفتن این نهاد از کارکرد علمیاش است.
دانشگاه؛ ابزار تبلیغاتی یا نهاد مستقل علمی؟
محبوبالله افخمی، دیپلمات افغانستان در اتریش، نیز انتخاب دانشگاه کابل را اقدامی نمادین و تبلیغاتی میداند.
او میگوید دانشگاه کابل در تاریخ معاصر افغانستان جایگاه مهمی داشته و در تربیت نخبگان، رهبران سیاسی و شکلگیری جریانهای فکری کشور نقش ایفا کرده است. به باور افخمی، طالبان میخواهند با برگزاری چنین نشستهایی در این دانشگاه، این پیام را به مردم و جهان منتقل کنند که از حمایت نهادهای مهم کشور برخوردارند.
افخمی میافزاید که طالبان با این اقدام تلاش دارند تصویر متفاوتی از خود ارائه کنند و نشان دهند که هم در مدارس دینی و هم در دانشگاهها جایگاه دارند؛ در حالی که به گفتهی او، این نشست بیشتر در خدمت تبلیغات سیاسی و تقویت اقتدار هبتالله آخندزاده بوده است.
این دیپلمات تأکید میکند که دانشگاه نباید از سیاست جدا باشد؛ زیرا یکی از وظایف دانشگاه، بررسی، نقد و مطالعه سیاست و قدرت است. اما میان بحث علمی دربارهی سیاست و استفاده از دانشگاه برای تأیید یک رهبر یا حکومت تفاوت اساسی وجود دارد.
او میگوید اگر دانشگاه تنها اجازه حمایت از قدرت حاکم را داشته باشد و امکان نقد آن را نداشته باشد، استقلال علمی خود را از دست میدهد.
افخمی این اقدام طالبان را بیشتر «خنثیسازی دانشگاه» و محدودکردن تفکر انتقادی میداند تا صرفاً سیاسیسازی آن. به باور او، دانشگاه باید محل پرسشگری و تولید اندیشه باشد، نه ابزاری برای تبلیغ یک جریان سیاسی.
مسوولیت جامعه علمی چیست؟
این دو آگاه سیاسی بر اهمیت حفظ استقلال دانشگاهها تأکید میکنند. افخمی میگوید استادان باید تا جایی که شرایط و امکانات اجازه میدهد، استقلال حرفهای و اصول اخلاق علمی خود را حفظ کنند و زمینه تفکر انتقادی را برای دانشجویان فراهم سازند.
او در عین حال یادآور میشود که نباید فشارهای سیاسی و شرایط دشوار استادان و دانشجویان افغانستان نادیده گرفته شود و نمیتوان از همه انتظار داشت که به یک شکل در برابر این وضعیت واکنش نشان دهند.
به گفتهی افخمی، دانشگاه ملکیت هیچ حکومت، گروه سیاسی یا رهبر نیست، بلکه سرمایه ملی و متعلق به همه مردم افغانستان است.
برگزاری نشست حمایت از هبتالله آخندزاده در دانشگاه کابل، فراتر از انتخاب یک مکان برای گردهمایی، پرسشهای جدی درباره استقلال نهادهای علمی و نقش دانشگاه در ساختار قدرت طالبان مطرح کرده است. به باور آگاهان، تبدیل فضای دانشگاه به بستری برای نمایش حمایت سیاسی از رهبر طالبان، نهتنها جایگاه تاریخی و علمی این نهاد را زیر تأثیر قرار میدهد، بلکه نگرانیها درباره آینده استقلال فکری، آزادی علمی و تفکر انتقادی در افغانستان را نیز افزایش میدهد.

